Compleet Coimbra: Tradities in een Universiteitsstad

Nu het academie jaar afgelopen is, wil ik graag wat meer vertellen over de “praxe” oftewel de voorschriften en de gebruiken van de studenten, hun traditionele klederdracht en de attributen. De laatste twee jaren was er natuurlijk minder te merken van dit alles door de Corona epidemie.

Wie in het verleden in de maanden mei en september in Coimbra geweest is, heeft zeker en vast op de Praça de Republica, maar ook in de buurten errond zwarte capes zien wapperen rond de schouders van de jonge mannen en vrouwen. 

Ik wandel naar de winkel “A Toga” op de Avenida Sá de Bandeira, waar de studenten alle kledij en attributen vinden die ze nodig hebben. Nog even is het er rustig en wordt er een vriendelijke verkoopster aan me toegewezen. Ze doet haar best me alles te tonen en uit te leggen maar ik blijf het moeilijk hebben met de klanken die me vanachter een mondmasker tegemoet komen rollen.

Wat het eerste opvalt zijn de rekken met zwarte wollen capes.

Deze  zouden vooral bij valavond je fantasie op hol kunnen doen slaan want ze zouden weleens messentrekkers kunnen verbergen. Ik weet het, niks van dat alles. Het zijn gewoon eeuwenoude tradities die worden voorgezet, nog moeilijk te achterhalen hoe ze zijn ontstaan. Wel wordt gezegd en geschreven dat er eeuwen geleden wel gewelddaden werden gepleegd door de oudere studenten. Maar daar zou een einde aan gekomen zijn rond 1834, jaar waarin de “praxe” werd vastgelegd en neergeschreven, een 50 bladzijden tellend document met voorschriften.

De vrouwen dragen onder hun cape traditionele zwarte pumps, met zwarte nylonkousen en een zwart rokje met witte bloes. De mannen een zwart kostuum, wit hemd en zwarte das. Je zou kunnen zeggen dat het uniform ervoor zorgt dat iedereen er gelijk uitziet, arm of rijk, eerste- of laatstejaars. 

Tradities in een Universiteitsstad

Wat de kostumering betreft zijn er twee totaalpaketten te koop:
* Eerstejaars: kit Caloiro met Xuxa, Apito en Penico.
* Laatstejaars: kit Finalista met Cartola, de Bengala, de Laço en Roseta. 

De eerstejaarsstudenten die de straten in groep afschuimen en orders ontvangen van de oudere studenten, dragen alleen een T-shirt in de kleur van hun faculteit. Met een opdruk.

De faculteiten en hun overeenkomstige kleuren zijn:

Geneeskunde: geel
Rechten: rood
Exacte wetenschappen: helblauw en wit
Literatuurwetenschappen: donkerblauw
Economie: rood en wit
Psychologie en onderwijswetenschappen: oranje
Farmacologie: paars
Sport: bruin en wit

Speciaal voor de eerstejaarsstudenten, bij de aanvang van het academiejaar in oktober, wordt het  “Festa das Latas” of de “Latada” georganiseerd.  Er gaat een parade uit, waarbij de lege blikken gebonden aan de voeten van de studenten, vooral zorgen voor veel lawaai. De stoet trekt tot aan de rivier de Mondego waar de studenten dan ritueel gedoopt worden met de kleurrijke pispotten, een peter of meter toegewezen krijgen die hun zal helpen te integreren in de studentengroepen en bij hun academische loopbaan. En ja, er gebeuren al wel eens excessen bij al die rituelen. Zo staat het  alvast in de tekst van de website van de stad Coimbra geschreven. Maar laten we in de toekomst vooral de goeie sfeer opsnuiven die deze stad uitstraalt met al dat jeugdig geweld.

Minder aanwezig in het straatbeeld dan de capes maar wel te koop in de winkel zijn de props of attributen. Onder andere een gekleurde reuzefopspeen of tutter (voor de Vlamingen) die voor de eerstejaarsstudenten is voorbehouden en moet aangeven dat ze moeten getroost worden nu ze een nieuwe start maken in een leven zonder ouders, met nieuwe vrienden en vooral met veel alcohol. 

Het schijnt ook zo te zijn dat deze jongemannen en vrouwen (?) die het aandurfden na 12 uur ´s nachts nog op straat te lopen hun haarbos kwijtraakten. Daarom zouden de oudere studenten (vooral geneeskunde liet ik me vertellen) met een houten lepel (om te slaan), een speer of een knots (hopelijk alleen om angst aan te jagen) en een schaar (om de vrouwen hun nagels te knippen?) ronddwalen. 

De laatstejaarsstudenten kunnen dan uitpakken met de “Bengala” en de “Cartola”, de wandelstok en de hoge gekleurde hoed. Op hun vest deze keer een gekleurd strikje (laço) en een bloem (of rozetta). De studenten dragen onder hun arm ook een zwarte lederen map (benção das pastas), waaruit acht gekleurde linten steken, de kleur van hun faculteit.

Op het einde van het academiejaar, in mei, wordt er dan opnieuw feest gevierd met het “Queima das fitas”. Laatstejaarsstudenten van uit het hele land komen dan naar Coimbra om deze festiviteiten bij te wonen.

Ze trekken hun mooi zwart glimmend pak (Traje) aan onder de zwarte cape, maar algauw zal het mooie eraf zijn door de liters bier dat erop gemorst wordt en vooral op de dag van de “cortejo”, wanneer de studenten in een bad vol bier worden gezet. Het kostuum krijgt nog meer te verduren. Bij het finale ritueel oftewel de “Rasganço” gaan medestudenten het kostuum aan flarden scheuren, zodat de student met zijn cape alleen nog zijn naaktheid kan bedekken. Ik moet bekennen dat ik dit nog niet met eigen ogen heb gezien. Er zou zelfs een afgebakend terrein zijn waarop dit is toegelaten. 

Tradities in een Universiteitsstad

Dan is er ook de studentenfado van Coimbra. Ik geef een link als je enkele liedjes op You Tube wil beluisteren die mij  een krop in de keel geven of weemoed oproepen ook toen ik nog geen Portuguese woorden kende. Vreemd hè?! De “Noite da Serenata”  vindt plaats aan de Sé velha en lokt vele studenten en bewoners. Traditioneel zijn het alleen de mannen die zingen (maar daar is verandering in gekomen) en dit tot tranen toe. Nooit applaudisseren bij de fado van Coimbra maar kuchen met je keel om je waardering of appreciatie uit te drukken.

https://www.youtube.com/watch?v=f3WGttZdksg

https://www.youtube.com/watch?v=dcFAcjXZKWY

https://www.youtube.com/watch?v=x6z5Cxi9d7w

De lintjes worden soms verbrand, maar ook opgehangen boven de ingangspoort van de universiteit. Zodat je toch nog wat in Coimbra van jezelf achterlaat voor je de wijde wereld intrekt. Oorspronkelijk dienden deze stukken textiel om de boeken samen te houden. Dan verlaten de afgestudeerden de stad en keren terug naar hun roots. Dan begint “Saudades” of het verlangen naar, de heimwee, de nostalgie naar die studententijd. De zwarte cape hebben vele oud studenten nog steeds in hun bezit na vele jaren afgestudeerd te zijn. De cape brengt vast een onfris geurtje met zich mee, want het is ten stelligste verboden die te wassen. Hoef je je naam er dan nog in te zetten ?

Tot slot wil ik eindigen met een zin die ik ergens tegenkwam: “Coimbra is more enchanting when it is time to say goodbye.”


Marieleen is sinds augustus 2019 heerlijk “reformada” en heeft dus tijd (en zin) om elke eerste zaterdag van de maand allerlei ontdekkingen in Coimbra te delen. Plus natuurlijk haar enthousiasme en liefde voor de stad!