Tijdens een verblijf in de Algarve denken veel mensen al snel aan prachtige stranden en charmante kustplaatsen, maar wie het binnenland intrekt ontdekt een heel ander, minstens zo interessant stukje Portugal. In São Brás de Alportel bezochten wij de Eco-Fábrica de Cortiça, een plek waar een van de belangrijkste Portugese grondstoffen centraal staat: kurk. Een bezoek aan deze fabriek bleek verrassend leuk, leerzaam en vooral heel authentiek.
Portugal is ’s werelds grootste producent van kurk en de kurkeik (sobreiro) is niet voor niets uitgeroepen tot nationale boom. Kurk is de bast van de kurkeik, een edele boom met zeer bijzondere eigenschappen die groeit in het Middellandse Zeegebied en met name in Portugal, waar meer dan 730.000 hectare kurkeikenbossen te vinden zijn, evenals een kurkindustrie van groot economisch belang. Wat neerkomt op ongeveer 23% van het totale nationale bosgebied. Portugal produceert gemiddeld zo’n 157.000 ton kurk per jaar, oftewel zo’n 52% van de totale wereldproductie.
Portugal is daarnaast ook ‘s werelds grootste producent en exporteur van kurk, en 60% van de kurktransacties vindt plaats in Portugal. Dit percentage loopt op tot ongeveer 80% voor transacties met reeds verwerkte producten. De nuttige levensduur voor de kurkwinning van een gezonde kurkeik is ongeveer dertien tot achttien oogsten. Gedurende zijn levensduur wordt de boom economisch benut, niet alleen door de winning van kurk, maar ook door de vruchten (eikels) en bladeren, die dienen als veevoer, zaaigrond en meststof.
In São Brás de Alportel speelde de kurkindustrie eeuwenlang een grote rol in het dagelijks leven. De Eco-Fábrica de Cortiça, ook wel bekend als de Eco-Fábrica de Cortiça Francisco Carrusca, is een van die plekken waar die traditie nog steeds zichtbaar en tastbaar is. Tegen betaling kun je een rondleiding door de fabriek krijgen, waarbij stap voor stap wordt uitgelegd hoe kurk wordt verwerkt. We beginnen de rondleiding met een informatieve video, die iedereen van de nodige basiskennis voorziet, gevolgd door een wat uitgebreidere uitleg en vragen. Van het moment waarop de schors van de kurkeik wordt geoogst – zonder de boom te beschadigen – tot het sorteren, koken, drogen en verwerken van het materiaal. Het is indrukwekkend om te zien hoeveel kennis en vakmanschap hierbij komt kijken. Kurk is misschien een alledaags materiaal, maar achter elke kurk schuilt een langdurig en zorgvuldig proces.
Wat deze rondleiding extra bijzonder maakt, is dat de Eco-Fábrica nog altijd een werkende fabriek in handen van dezelfde familie is (tegenwoordig nog maar een van de weinigen). Je loopt letterlijk tussen de machines, werknemers en stapels kurk, terwijl je uitleg krijgt over de verschillende kwaliteiten en toepassingen. Zo zie je dat kurk niet alleen wordt gebruikt voor wijnstoppers, maar ook voor isolatie, designobjecten, mode en allerlei duurzame toepassingen. Er zijn verschillende soorten kurk, alle afkomstig van dezelfde bomen. Maar de omgevingsomstandigheden spelen ook een rol, evenals het weer. Dit heeft allemaal invloed op de kurkgroei en dus de kwaliteit ervan. Iets waar wij eigenlijk nooit over na hadden gedacht, maar wat natuurlijk vrij logisch is.
De kwaliteit en groei van kurk worden sterk beïnvloed door omgevingsfactoren waar de kurkeik dagelijks aan wordt blootgesteld. Zo speelt het Mediterrane klimaat van Portugal daarbij een cruciale rol. Warme zomers en milde winters zorgen ervoor dat de kurkeik langzaam en gelijkmatig groeit, wat essentieel is voor het vormen van een elastische en stevige kurklaag. Extreme kou komt in deze regio zelden voor, maar langdurige droogte of juist uitzonderlijk natte winters kunnen de dikte en structuur van de kurk wel beïnvloeden.
Ook temperatuurverschillen tussen dag en nacht hebben invloed op de kwaliteit van de kurk. In gebieden zoals de Algarve en de Alentejo, waar deze verschillen relatief groot kunnen zijn, ontstaat vaak kurk met een fijne celstructuur. Die structuur bepaalt uiteindelijk hoe goed de kurk isoleert en hoe geschikt hij is voor verschillende toepassingen, zoals wijnstoppers of bouwmateriaal.
Naast het weer spelen ook insecten en ziektes een rol. De kurkeik is van nature een sterke boom, maar kan worden aangetast door insecten die zich in de bast nestelen of door schimmels die ontstaan bij langdurige vochtigheid. Daarom worden kurkeikenbossen zorgvuldig beheerd en gecontroleerd. Traditionele kennis, gecombineerd met moderne inzichten, helpt om bomen gezond te houden zonder het gebruik van zware chemische middelen.
Al deze natuurlijke invloeden maken elke oogst uniek. Geen twee stukken kurk zijn hetzelfde, omdat elke kurkeik zijn eigen verhaal draagt van zon, regen, hitte en tijd. Juist deze wisselwerking tussen natuur en omgeving maakt kurk tot een levend en karaktervol materiaal, diep verbonden met het Portugese landschap. Ook zit er verschil in kwaliteit per oogst. Kurk van de eerste en tweede oogst is relatief van mindere kwaliteit en kost bijvoorbeeld zo’n 10 euro per 15 kilo. De derde oogst loopt qua waarde al op naar 100 euro per 15 kilo.
De vakmensen die in de fabriek werken zien in één oogopslag wat voor kurk ze in handen hebben. Zij zijn diegenen die de kurk snijden en op kwaliteit scheiden. Want niet elk stuk kurk is geschikt voor hetzelfde einddoel. Hier werken mensen met hart voor hun werk en de nodige kennis, iets waar de huidige generatie nog maar moeilijk voor te porren is.
Naast het industriële aspect is er veel aandacht voor duurzaamheid. De kurkeik is een langlevende boom die wel 250 jaar oud kan worden en is zeer waardevol vanwege de winning van zijn schors. Een kurkeik wordt gemiddeld eens in de negen jaar geoogst. Hierdoor is kurk een volledig hernieuwbare grondstof en spelen kurkeikenbossen een belangrijke rol in het Portugese landschap en ecosysteem. Die verbinding tussen natuur, traditie en economie voel je sterk tijdens het bezoek.
Ook gaat er in de fabriek niets verloren. Zo worden reststukjes verwerkt tot kurken of vloeren. Zo kost een een champagne kurk vier euro, een kwaliteit kurk (uit een stuk) ongeveer één euro en een geperste kurk (uit stukjes) ongeveer €0,10.
Voor of na de rondleiding is er tijd om rond te kijken in de kleine winkel bij de fabriek. Hier vind je allerlei kurkproducten, van eenvoudige souvenirs tot praktische en decoratieve items. Leuk om te zien hoe een traditioneel materiaal in een modern jasje wordt gestoken en natuurlijk ook een duurzaam aandenken aan je bezoek. Niet te vergelijken (qua kwaliteit en prijs) met de zogenaamde ‘kurk’ artikelen die je bij een souvenir- of Chinese winkel koopt! Het ziet er misschien op het eerste gezicht hetzelfde uit, maar je voelt het kwaliteitsverschil zodra je het oppakt/aanraakt. De echte producten gaan oneindig mee, de namaak varianten uiteraard niet.
De Eco-Fábrica de Cortiça is daarmee veel meer dan een fabriek alleen. Het is een plek waar je inzicht krijgt in een typisch Portugese industrie, waar traditie en innovatie hand in hand gaan en waar je even stilstaat bij iets wat normaal gesproken zo vanzelfsprekend lijkt. Een bezoek is een mooie aanvulling op een verblijf in de Algarve en laat je kennismaken met een kant van Portugal die je niet op het strand vindt.
De Eco-Fábrica de Cortiça ligt in het binnenland van de Oost-Algarve, vlakbij São Brás de Alportel. Een bezoek is goed te combineren met een wandeling door het leuke dorp en/of een stop bij het nabijgelegen museum. Rondleidingen vinden plaats op vaste tijden en zijn absoluut aan te raden als je meer wilt weten over dit bijzondere Portugese materiaal. Wij deden de tour eind oktober in het Engels en ik vond de groep verrassend groot. Er is dus duidelijk interesse om meer te leren/te weten te komen over dit bijzondere product!
Je kunt een bezoek met rondleiding boeken via de website. Een verrassend leuk uitstapje, dat perfect is voor diegene die eens een stukje authentiek Portugal wil ontdekken of meer te weten wil komen over dit unieke product. Ik kan het iedereen aanraden!
Openingstijden: maandag t/m vrijdag – rondleidingen zijn om 11:30 uur en kosten €17,50 per persoon.
* Francisco Carrusca, Sítio da Mesquita Baixa 8150-048 São Brás de Alportel
