Fernando Pessoa

“Ik ben niks, ik zal nooit iets zijn,
ik kan ook niet iets willen zijn.
Afgezien daarvan koester ik alle dromen van de wereld”

Fernando António Nogueira Pessoa (13 juni 1888- 30 november 1935) is een van de belangrijkste dichters in de Portugese geschiedenis en wellicht een van de meest betekenisvolle dichters uit de twintigste eeuw.

Fernando verhuist in 1896 met het gezin naar Zuid-Afrika. Aldaar krijgt hij halfbroertjes en -zusjes en leert er Engels spreken en schrijven. Hij maakt er kennis met het werk van William Shakespeare, John Milton, William Wordsworth, Edgar Allen Poe, Lord Byron, John Keats, Charles Dickens en Thomas Carlyle. Tevens bekwaamt hij zich in het Latijn en leert van zijn moeder Frans. Al vroeg schrijft hij proza en poëzie in het Engels (met als pseudoniem Alexander Search, eveneens geboren op 13 juni 1888) en in mindere mate in het Portugees. Op 17-jarige leeftijd keert hij terug naar Lissabon. Hier kan hij maar moeilijk zijn draai vinden en hij wisselt voortdurend van baan/richting.

In 1913 publiceert Pessoa de eerste tekst voor het ‘Boek der Rusteloosheid’ in het tijdschrift I Águia. Hij schrijft zijn lange lofzang op de heteroseksuele liefde, Epithalamium.

Pessoa is nooit getrouwd geweest. Hij heeft nooit in zijn leven een (seksuele) relatie gehad. Pessoa concludeerde dat liefde en literatuur niet samen gaan. Het boek ‘Mijn Droom is van Mij’ bevat brieven die aan Ofélia, zijn secretaresse, zijn geschreven. Hij schrijft lichtelijk met maniakale neigingen. Zijn isolement is afwisselend zijn roeping en zijn lot. Hij zei: “Leven is niet noodzakelijk, scheppen daarentegen wel.” Vooral het literaire werk eist hem op, en vereist, naar eigen zeggen, ‘eenzaamheid’. Vooral ’s nachts, schreef hij poëzie en proza, niet alleen in eigen naam maar vooral in naam van anderen. Deze anderen waren heteroniemen, die hij zelfs kritieken en recensies liet schrijven over elkaars werk. Pessoa werkte deze heteroniemen astrologisch en qua karakter gedetailleerd uit, in zoverre zelfs dat ze ook gevoelens hadden (haat, liefde, …) tegenover elkaar. De heteroniemen hadden elk hun eigen wereld en de verzameling van deze werelden vormde het ‘ik’ Pessoa zag het gedicht en de denkoefening overigens als een spel.

De dichter liet na zijn dood 27.000 vellen manuscript achter in een bijna onleesbaar handschrift, gekrabbeld op kladblokjes, losse vellen, caférekeningen, waslijsten, kranten, en toiletpapier. Pas na zijn dood kreeg hij de welverdiende bekendheid en erkenning. In The Western Canon, nam Harold Bloom Fernando Pessoa op als een van de slechts 26 schrijvers verantwoordelijk voor het vaststellen van de parameters van de westerse literatuur. Pessoa is tegenwoordig voor veel schrijvers en dichters, zowel in eigen land als ver daarbuiten, een soort ‘vaderfiguur’ geworden. José Saramago, een Portugese Nobelprijswinnaar, wijdde zijn boek ‘Het Jaar van de dood van Ricardo Reis’ aan hem. En Angel Crespo schreef in 1996 zijn biografie over Pessoa.

Café A Brasileira in Lissabon is vooral bekend door het beeld van Fernando Pessoa op het terras. Het café werd in 1905 geopend, middenin de wijk Chiado. Allereerst moesten de lisboetas weinig hebben van het café met de smerige Braziliaanse koffie, maar vanaf de jaren ´20 werd het een beroemd café, vooral bij intellectuelen en kunstenaars.

Pessoa’s laatste gesproken woorden luidden: “Geef me mijn bril!”. Zijn legendarische laatste versregel was: “Geef mij nog wat wijn, want het leven is niets”. Zijn laatste geschreven woorden vond men trouwens op een vel papier in zijn onafscheidelijke aktetas : “I know not what tomorrow will bring”.

Fernando Pessoa stierf (niet geheel onvrijwillig) op 30 november 1935 aan een alcoholvergiftiging…

Twee tips tot slot:

  • Voor de liefhebbers van Portugese poëzie: de website “Rua da Poesia”, waar je van allerlei Portugese dichters, zoals Bocage, Fernando Pessoa, Luís de Camões, Alexandre O´Neill, en Almeida Garrett gedichten kunt lezen. 
  • Voor wie meer wil weten over Fernando Pessoa: het boek “Fernando Pessoa. Gedichten” vertaald door August Willemsen. Het staat vol met naar het Nederlands vertaalde gedichten en informatie over deze bijzondere dichter.