Verborgen tussen de zachte heuvels en uitgestrekte vlaktes van de Alentejo, vlak bij het stadje Beja, liggen de Ruínas Romanas de Pisões. Geen imposante ruïnes zoals in Rome, geen drukbezochte site met wachtrijen, maar een stille, bijna vergeten plek waar het verleden zich in alle rust laat ontdekken. Juist die ingetogenheid maakt Pisões zo bijzonder.
De archeologische vindplaats van de Romeinse villa van Pisões ligt in Herdade da Almagrassa, ongeveer 10 km ten zuidwesten van de stad Beja. De vindplaats werd in 1967 ontdekt tijdens landbouwwerkzaamheden, waarna direct archeologisch onderzoek werd gestart. In 1970 werd het aangewezen als erfgoed van openbaar belang.
Als je aan komt rijden zie je eigenlijk niets. Behalve een woonhuis aan de kant van de weg met een groot hek ernaast. We waren er netjes binnen de openingstijden, maar moesten even iemands aandacht trekken die het hek voor ons open deed. Achter het hek zit rechts achter de woning een soort ontvangst-/bezoekersruimte. Hier betaal je je entree en krijg je de nodige aanvullende informatie. Ook hebben ze speciale tablets die je onder ander laten zien hoe de opgravingen er vroeger uit hebben gezien. Je richt hem op aangegeven punten op de ruïnes en ziet dan ‘live’ terwijl je de tablet beweegt hoe het er vroeger uit heeft gezien. Al werkt de felle zon ons daarbij lichtelijk tegen…
Pisões was ooit een luxueuze Romeinse villa, waarschijnlijk gebouwd in de 1e eeuw na Christus. Ze maakte deel uit van een groot landbouwdomein dat profiteerde van de vruchtbare gronden rond het huidige Beja, toen bekend als Pax Julia. De villa was niet zomaar een boerderij, maar een residentie van aanzien, bewoond door een welgestelde Romeinse familie die hier het goede leven leidde.
Het complex, dat bewoond was tijdens de Romeinse periode tussen de 1e eeuw v.Chr. en de 4e eeuw n.Chr., is nu gedeeltelijk opgegraven. Met name een belangrijk deel van het huis van de eigenaren, met meer dan veertig kamers rondom een peristyle, rijk versierd en waar de mozaïeken opvallen. Onlosmakelijk verbonden met het complex van bouwwerken van de villa is de Pisões-dam, op ongeveer 200 meter afstand, die voornamelijk diende om water te leveren aan de waterreservoirs, het zwembad en de aanzienlijke thermale baden.
Wat vandaag zichtbaar is, zijn de resten van woonvertrekken, binnenplaatsen, badhuizen en landbouwstructuren. De plattegrond laat duidelijk zien hoe georganiseerd en verfijnd het Romeinse leven hier was, zelfs aan de rand van het rijk. Neem voor een overzichtelijke plattegrond een kijkje op deze website (iets naar beneden scrollen).
Mozaïeken
Een van de grootste schatten van de Ruínas Romanas de Pisões zijn de mozaïekvloeren. Hoewel ze door de eeuwen heen zijn aangetast, zijn de geometrische patronen nog steeds herkenbaar. Ze geven een indruk van de esthetiek en het vakmanschap van de Romeinse tijd, en van het comfort dat de bewoners zich konden veroorloven.
De mozaïeken, zowel tweekleurig als polychroom, zijn gelegd in geometrische of natuurlijke vormen. Denk bij de geometrische ontwerpen aan cirkels, vierkanten, driehoeken, zeshoeken, kruisen, swastika’s en delta’s, terwijl de natuurlijke thema’s duiven en zeedieren omvatten, zoals een paling en een vis. De mozaïeken, die de vloeren van verschillende kamers bedekken, werden gemaakt met veelkleurige tesserae, vervaardigd uit kalkhoudende en verglaasde materialen. Er zijn ook verschillende muren met fresco’s ontdekt.
Van de verschillende mozaïekpanelen springt er één in het oog aan de achterkant van een aquarium, in het midden van een kamer, omdat het het enige paneel met een aquatisch thema in de hele villa is. Het dateert uit het midden van de 4e eeuw, is gemaakt van keramiek en polychroom kalksteen en stelt verschillende zeedieren voor, zoals twee vissen, een murene en de tentakels van een octopus of inktvis.
Ook opvallend is het ingenieuze watersysteem. De Romeinen stonden bekend om hun technische kennis, en Pisões vormt daarop geen uitzondering. Water werd aangevoerd via kanalen en reservoirs, niet alleen voor huishoudelijk gebruik, maar ook voor de baden en de landbouw. Zelfs nu, bijna tweeduizend jaar later, is de logica van dit systeem nog duidelijk te volgen.
Begin 2017 startte de universiteit een archeologisch onderzoek, onder andere om de aanwezigheid van ondergrondse resten te ontdekken en de verschillende mortelsoorten in de ruïnes te bestuderen. In juli van dat jaar verkeerden de ruïnes in een staat van verwaarlozing, overwoekerd door vegetatie en beschadigd door vandalisme. Om de mozaïekvloeren te beschermen, werden panelen gevuld met grind geplaatst. Op dat moment was alleen het huis zelf onderzocht; de aangrenzende gebieden moesten nog worden bestudeerd. De verschillende onderzoeken die tot 2010 werden uitgevoerd, wijzen op het bestaan van diverse onontdekte structuren rondom het huis, die waarschijnlijk tot het landelijke deel van het complex behoorden, of tot een bewoningsgebied van vóór de 1e eeuw. Deze hypothese wordt echter onwaarschijnlijk geacht op basis van wat al bekend is over het huis.
Op 24 augustus 2017 werd een protocol ondertekend tussen de gemeenteraad van Beja, de Universiteit van Évora en de Regionale Directie Cultuur van Alentejo, voor de verbetering van de Romeinse villa en de openstelling ervan voor het publiek.
Wat de Ruínas Romanas de Pisões onderscheidt van veel andere archeologische sites, is de sfeer. Er zijn geen grote bezoekerscentra of drukke rondleidingen. Je wandelt er over paden tussen olijfbomen en gras, met het geluid van de wind en vogels als enige begeleiding. Het is een plek die uitnodigt tot vertraging, tot kijken, en tot het laten spreken van de verbeelding.
Hier, midden in het Alentejaanse landschap, voel je hoe het Romeinse verleden naadloos is verweven met de tijdloze rust van de streek. De stenen liggen er niet als dode resten, maar als stille getuigen van een leven dat ooit vanzelfsprekend was.
De Ruínas Romanas de Pisões zijn bescheiden van schaal, maar groots in betekenis. Ze herinneren eraan dat de Alentejo al eeuwenlang bewoond, bewerkt en gewaardeerd wordt. Voor wie houdt van geschiedenis zonder opsmuk, van plekken waar je bijna alleen bent met het verleden, is Pisões een kleine maar waardevolle ontdekking. Zoals zo vaak in Portugal geldt ook hier: niet alles wat indruk maakt, doet dat met groots vertoon. Soms is het juist de eenvoud, de stilte en de ruimte die een plek bijzonder maken.
De Ruinas Romanas de Pisões liggen ongeveer 10 km van Beja. De toegang is via de EN18 (Beja-Aljustrel), bij een bewegwijzerde afslag die, voor wie vanuit Beja komt, vlak voor het dorp Penedo Gordo ligt. Google Maps bracht ons er zonder problemen! Het zijn overigens vrij vlakke opgravingen, er staat nog weinig overeind bovengronds.
Openingstijden: dinsdag t/m zondag van 09:00 tot 12:30 uur en van 14:00 tot 17:00 uur. Je betaalt €3 entree per persoon.
De Villa Romana de Pisões is een van de vele Romeinse archeologische getuigenissen van villae (bewoning en landbouw) die bewaard zijn gebleven in deze regio. Naast deze ruïnes bezochten we dan ook nog zo’n plek tijdens onze roadtrip door de Alentejo afgelopen herfst. Hierover uiteraard binnenkort meer!
* Herdade de Almagrassa, Penedo Gordo, 7800-346 Beja
