Tijdens ons laatste bezoek aan de Alentejo stond er weer een veelvoud aan heerlijke typische dorpjes op de planning. Serpa was er hier een van. De sfeer van die dorpjes in de Alentejo is ongeëvenaard. Sereen en vol charme, waar de tijd (bijna) lijkt te hebben stilgestaan. Uiteraard zijn er vele overeenkomsten, maar toch hebben ze allemaal zo hun eigen identiteit. En wellicht denk je dat er verder weinig tot niets te zien is, maar niks is minder waar! Ze zijn perfect voor een dagje cultuur snuiven in de Alentejo!
De dorpen van de Alentejo hebben veel overeenkomsten: witte huisjes met blauwe of gele randen, een kasteel op een heuvel ter verdediging, smalle straatjes en minimaal één kerk. En toch is elk kasteel, elke kerk en elk dorp weer anders. Dus zijn ze stuk voor stuk een bezoek waard. Serpa is gelegen in het zuidoosten van de Alentejo, vlak bij de grens met Spanje. Het is een stadje dat bekendstaat om zijn rijke geschiedenis, witte huizen, gastronomie en vredige sfeer.
Oudheid en Romeinse tijd
Serpa heeft een strategische ligging en kende daardoor een lange geschiedenis van bezetting en conflict. Al in de oudheid was het gebied bewoond. Er zijn sporen van Romeinse aanwezigheid gevonden in en rond Serpa. De geschiedenis gaat terug tot de pre-Romeinse periode, toen de regio werd bewoond door Iberische stammen. De vruchtbare vlaktes en de nabijheid van de rivier de Guadiana maakten het een aantrekkelijke plek voor nederzettingen.
Tijdens de Romeinse overheersing (vanaf de 2e eeuw v.Chr.) ontwikkelde de regio zich verder. Serpa lag op een route tussen belangrijke Romeinse steden zoals Beja en Mérida, waardoor het economisch en strategisch van belang werd. Er zijn resten van Romeinse wegen en landhuizen in de omgeving gevonden.
Moorse periode (8e–13e eeuw)
Tijdens de Moorse periode werd het stadje verder versterkt en vormde het een belangrijke grenspost. In de 8e eeuw veroverden de Moren het Iberisch Schiereiland. Serpa werd onderdeel van het Kalifaat van Córdoba en later van verschillende kleine moslimkoninkrijken. Tijdens deze tijd werd Serpa versterkt met stadsmuren en werd het een grensplaats met sterke militaire waarde.
De Moren introduceerden ook irrigatietechnieken en landbouwmethoden die de vruchtbaarheid van de regio verder bevorderden.
Christelijke herovering en middeleeuwen
Serpa werd in de 13e eeuw heroverd door de christenen onder koning Dom Afonso III. In de middeleeuwen werd Serpa omringd door stadsmuren met een kasteel, torens en poorten. Veel hiervan is vandaag de dag nog zichtbaar. In 1232 werd het heroverd door koning Dom Sancho II tijdens de Reconquista. De stad werd vervolgens geschonken aan de Orde van Avis, een militaire religieuze orde die belast werd met de verdediging van de grensgebieden.
Koning Dom Dinis I gaf in de 13e eeuw het bevel om het kasteel van Serpa te herbouwen, en versterkte ook de stadsmuren. Onder zijn bewind bloeide Serpa op als regionaal centrum van landbouw, handel en verdediging.
Door de ligging dicht bij de Spaans-Portugese grens, heeft Serpa door de eeuwen heen vaak te maken gehad met conflicten. Tijdens deze perioden speelde de plaats een rol als militaire uitvalsbasis en verdedigingspunt. De aanwezigheid van een aquaduct en een ondergronds netwerk van waterwegen getuigt van de strategische zorg voor duurzaamheid binnen de vesting.
Castelo de Serpa
Het kasteel van Serpa heeft zijn oorsprong in de Islamitische periode (8e–13e eeuw), toen de regio onder Moorse controle stond. De oorspronkelijke vesting werd gebouwd om de stad te beschermen, aangezien Serpa toen al een belangrijke grensplaats was tussen de christelijke en islamitische gebieden. Het kasteel werd oorspronkelijk gebouwd in de 13e eeuw in opdracht van koning Dom Dinis, op de resten van de Moorse burcht.
Een imposant kasteel met prachtig uitzicht over de stad en het omliggende landschap. De ingang is via een smalle doorgang, die wordt bekroond door een niet al te stabiel uitziend, maar volkomen veilig, losgeraakt stuk muur. Het ligt daar als herinnering aan de turbulente geschiedenis van het kasteel. Je kunt nog over delen van de stadsmuren wandelen, met hierin verschillende toegangspoorten. Oorspronkelijk telden deze formidabele muren vijf toegangspoorten, waarvan er nu nog maar twee over zijn: de Porta de Moura en Porta de Beja, die toegang boden tot de versterkte stad. Binnen de muren vind je de torre de menagem (donjon), Middeleeuwse wachttorens en mooie uitzichten over de stad en de omgeving. De wachttorens zijn strategisch geplaatst voor verdediging en zicht op het omliggende landschap.
Direct naast het kasteel ligt een 17e-eeuws aquaduct, dat water van de bergen naar de stad bracht. Het aquaduct eindigt bij een traditionele nora, een door dieren aangedreven waterput. Deze combinatie is uniek in Portugal – een knap staaltje pre-industriële techniek. Het aquaduct van Serpa is een opvallend historisch bouwwerk dat niet alleen functioneel was, maar ook een voorbeeld van 17e-eeuwse waterbouwkunde in de Alentejo. Het aquaduct is gebouwd tegen de middeleeuwse stadsmuren en is nauw verbonden met het Palácio dos Condes de Ficalho, dat in die stadsmuren is geïntegreerd. Het loopt langs de Rua do Arcos tot aan de Porta de Beja, een van de overgebleven stadspoorten. Grote delen van de muur, torens en poorten zijn bewaard gebleven of gerestaureerd. Tegenwoordig is het een belangrijk erfgoedmonument en open voor het publiek.
In het historische centrum vind je smalle straatjes met witte huizen, typische Alentejaanse architectuur en kleurrijke accenten. Vlak bij het kasteel ligt de Igreja de Santa Maria, een van de oudste kerken in Serpa. Gebouwd op de plek van een oude moskee, bevat deze kerk gotische en manuelijnse elementen, met sobere maar elegante interieurs. De indrukwekkende gotische klokkentoren tegenover de kerk dateert uit 1440 en is daarmee een van de oudste in Portugal. Het is een vierkante constructie met kantelen en een klokkentoren.
Tijd voor een korte pauze op het Praça da República, omgeven door witgekalkte gebouwen, met een fonteintje in het midden. Hier voel je de rust van het Alentejaanse leven. Rondom vind je cafés, pasteleria’s en het lokale gemeentehuis.
Serpa is ook een belangrijk centrum van de Cante Alentejano; een traditionele, meerstemmige zangstijl, die in 2014 door UNESCO is erkend als immaterieel cultureel erfgoed. Cante Alentejano in Serpa is niet zomaar een muziekstijl – het is het kloppend culturele hart van de stad. Het leeft hier sterker dan ooit. De Casa do Cante, ook bekend als het Museu do Cante Alentejano, bevindt zich in het historische centrum. Dit museum is gewijd aan de rijke traditie van de Cante Alentejano.
In de 19e en 20e eeuw bleef Serpa een belangrijk landbouwcentrum, vooral bekend om graan, olijven en schapenteelt. De productie van Queijo de Serpa werd in deze tijd steeds meer erkend buiten de regio, en vandaag de dag heeft deze kaas een DOP-status. Het is tegenwoordig een beroemde, romige schapenkaas met een uitgesproken smaak en een beschermde oorsprongsbenaming, die je zeker moet proeven als je in de stad bent. Deze heerlijke (vegetarische) schapenkaas alleen al is voldoende reden voor een bezoek!
Hoewel de stad tegenwoordig een rustig tempo kent, blijft het erfgoed sterk zichtbaar in de muren, kloosters, stadspoorten en pleinen, waar de echo’s van het verleden nog duidelijk voelbaar zijn. Naast de nodige Portugese mannetjes op leeftijd komen we zo goed als niemand tegen, wat een rust, heerlijk. Wij komen zeker nog eens terug! Toch één van de grootste genoegens van de Alentejo is gewoon door de eeuwenoude, kronkelende straatjes van de oude stadjes en dorpjes slenteren en de relaxte, ietwat slaperige sfeer in je opnemen. Zo kom je pas echt tot rust.
Serpa ligt ongeveer 30 km ten oosten van Beja en is goed bereikbaar met de auto. Vanuit zowel Moura als Beja ben je er binnen een half uurtje.
