Het was de tijd van ouders en grootouders. Vloeibare douchegel maakte nog geen deel uit van hun was ritueel. Er was eerst het zinken bassin, gevuld met op het hout- of koolvuur verwarmd ketelwater, waar eens per week iedereen achtereenvolgens in hetzelfde water een bad nam. Toen kwam de allereerste badkamer met ligbad en warmboilerwater (op stookolie of gas). Daarbij een heus doorspoeltoilet, een lavabo en stromend water. Toen ging het allemaal in stroomversnelling. Baden werd luxe, niet alleen een was- of reinigingsritueel, maar een echte lichaamsbelevenis/verwennerij. Daar kwamen dan de gepaste luxeproducten bij, kaarslicht, bruisballen en badparels. Ik ben 60+ er, dus ik heb de hele evolutie meegemaakt. Maar hier in Portugal is er van het verleden wat blijven hangen. Daarover wil ik wat schrijven.
In Vlaanderen kende iedereen die grote kubusvormige blokken Sunlight zeep, licht gelig gekleurd, voor meervoudig gebruik. Oma´s schraapten er met een mesje vlokken af en deden er de was mee, want dat was goedkoper dan waspoeder. En waarschijnlijker nog beter ook, want de was werd mooi wit en geurde lekker naar Sunlight zeep. Op de lavabo stond er een schaaltje waarop een stuk zeep lag. Ik kan me nog levendig herinneren dat een nieuw stuk zeep aantrekkelijk was om te gebruiken, maar na een tijd de restjes vaak plakkerig aan het schaaltje kleefden en afbrokkelden. Dat vond ik altijd vies. Dat schaaltje zelf werd ook wat smoezelig. Nee, met stukken zeep liep ik niet zo hoog op, maar nooit te oud om van mening te veranderen.
Hier in Portugal was één van de eerste cadeautjes die ik kreeg een stuk zeep, mooi verpakt en lekker ruikend naar jasmijn. Een gekregen paard kijk je niet in de bek. Dus dankbaar aangenomen want het was een teken van een eerste vriendschap met een Portugese dame. Dat stuk zeep heb ik, moet ik bekennen, dan weer verder aan een andere Portugese vriendin gegeven, die het ook dankbaar aannam. In welk zeepbakje het nadien is beland weet ik niet. Maar de zeep bleef maar komen. De vriendinnengroep breidde zich immers uit. Die andere keer waren het twee stukken die ik kreeg, niet alleen een mooie wikkel erom, maar ook in een decoratief doosje met een strikje. Je raadt het al, ook deze zeep lag een tijdje te wachten om als gift verder de wereld rond te reizen. Ik nam er eentje mee naar Sri Lanka en schonk het aan een bewoner van het dorp waar ik verbleef. Het tweede stuk lag hier al twee jaar in de kast. Dat stuk zeep heb ik vandaag mooi ingepakt voor een dame die me vorige week twee kilogram lekkere sinaasappels gaf en er geen cent voor wou betaald krijgen. Dat is zo mooi in Portugal, die mentaliteit van te delen. Daar moet iets tegenover staan. Dat zit zo in mijn genen. De zeep rook nog lekker en de verpakking oogde nieuw. Dus die kon ik nog wegschenken. Ik had al eens eerder rondgevraagd en ja, stukken zeep zijn hier nog helemaal ingeburgerd. Zelfs op de lavabo in een plaatselijk restaurant ligt er soms nog een stukje in een schaaltje. Ik krijg nog altijd een rilling van als ik het zie en neen, ik gebruik het stukje niet om mijn handen te wassen. Misschien doe ik wel flauw in dergelijke situaties, maar hygiënisch kan dat toch niet echt zijn.
Coimbra heeft een lange traditie als het aankomt op zeep. Reeds in de 16e eeuw was er hier sprake van een kleinschalige zeepproductie. Nadien kwam er hier een heuse zeep”fabriek”, productief van 1871 tot 1980. Er kwamen na dit eerste bedrijf nog een andere zeepziederijen o.a. in Santa Clara en anderen verspreid over de stad. Het waren immers gunstige productie- en verkoopsjaren tijdens de Industriële Revolutie. De nood aan zeep werd groot. De toenmalige activiteiten van de lokale wasvrouwen droeg ertoe bij dat aan de oevers van de Mondego van Coimba tot in Penacova aardig wat zeep werd verbruikt en uitgespoeld. Hoe zou dat de waterkwaliteit beïnvloed hebben in die tijd? De zeep bestond wel uit uitsluitend natuurlijke producten.
In de bibliotheek van de universiteit van Coimbra werden oude documenten teruggevonden die aangaven dat de faculteit Farmácia reeds in de jaren 1800 nauwkeurig had vastgelegd hoe zeep diende gemaakt te worden. In het recept/de formule uit 1830 was aangegeven dat er alleen zoete amandelolie mocht gebruikt worden als vetstof. Ondertussen is de formule vast gemoderniseerd en zie je ook al olijf- of palmolie op de verpakkingen verschijnen. De eerste geur die aan zeep werd toegevoegd was de rozegeur, ter ere van Rainha Santa Isabel, de patroonheilige van Coimbra. Nadien verschenen er nog meer variaties op de formule, zoals zeep op basis van rozemarijnolie en glycerinezeep met stukjes kruiden en bloemen. Het oog wil ook wat. Het commerciële aspect kon niet langer verwaarloosd worden. De marketing werd aangepakt en de zeepwikkels kunnen heden op vraag gepersonaliseerd, ontwikkeld en gestyled worden. De zeep zelf kan alle vormen aannemen die de klant maar wenst.
In 2017 werd er in Coimbra een initiatief genomen om deze oude ambacht weer leven in te blazen. Het hele project van “Sabão com Arte” had tegelijkertijd ook een sociaal doel: werklozen en jongeren met weinig toekomst een ambachtelijke opleiding geven. Het werd moeilijk om het project financieel overeind te houden want de Covid epidemie hakte er stevig in. Gelukkig kwam de heropleving. Niet alleen een werknemer maar ook vrijwilligers ondersteunen de werking en houden de winkel soms open. Achterin worden de zepen gemaakt, bewerkt en gedroogd. Het hele proces kan enkele maanden tijd vergen.
Wie naar Coimbra komt, moet zeker een kleine inspanning leveren om de heuvel op te gaan achter de Mercado Municipal. Of de lift nemen naast de markthalle. De winkel zelf ruik je niet als er niet wordt geproduceerd. Productie en verkoop bevinden zich onder één dak, in een gerenoveerd historisch gebouw. Maar alles blijft kleinschalig. Aandacht, zorg en liefde zit in elk stukje zeep. Natuurlijk liggen de prijzen hier hoger dan in het commerciële verkoopscircuit. Maar het zijn stuk voor stuk originele pareltjes en dus uitstekende producten om te schenken of zelf te gebruiken. Ze brengen ook een fijne geur in de kast van je bedlinnen of ondergoed. Lekker ouderwets. Kijk jij nu ook anders naar zeep?
Voor meer informatie kan je terecht in de winkel zelf of op de officiële website of Facebookpagina.
Met dank aan Sandra voor de ontvangst, de toelichting en de gezellige spraakverwarring.
* Couraça dos Apóstolos 3, Coimbra
Marieleen is sinds augustus 2019 heerlijk “reformada” en heeft dus tijd (en zin) om elke eerste zaterdag van de maand allerlei ontdekkingen in Coimbra te delen. Plus natuurlijk haar enthousiasme en liefde voor de stad! Volg haar op Instagram voor nog meer foto´s van Coimbra en omgeving. Voor een rondleiding of een bezoek aan de stad aarzel niet haar te contacteren via marieleenb.pt@gmail.com.
