Saudades de Portugal

Parades, processies, muziek, dans en een flinke dosis gezelligheid: dat is wat er in de maand juni op het Portugese feestmenu staat. Voeg daar een paar glaasjes wijn en gegrilde sardines aan toe, en het recept voor deze maand is compleet. In juni bereiken we immers het hoogtepunt van wat ik in een eerder artikel “het Portugese feestseizoen” noemde (lente in Portugal). Inderdaad, ik had geen betere maand kunnen kiezen om jarig te zijn.

Vier vliegen in één klap

Juni in Portugal staat volledig in het teken van de zogenaamde Santos Populares. In het Nederlands kunnen we hen de ‘drie volksheiligen’ noemen: Santo António (de heilige Antonius), São João (Johannes de Doper) en São Pedro (de apostel Petrus, ook wel Sint-Pieter genoemd). Het zijn deze drie figuren uit de katholieke traditie die de grootste drijfveer vormen achter de Portugese volksfeesten in juni. En alsof drie heiligen niet voldoende waren, voegen we er nog een vierde figuur bij. Geen religieus, maar een literair icoon: Luís de Camões. Maar wat hebben deze vier mannen met elkaar gemeen?

Drie vliegen in één klap

De heilige Antonius, Johannes de Doper, Sint-Pieter en Luis de Camões zijn alle vier verantwoordelijk voor een flinke portie volksvreugde in juni, omdat zij allen in deze maand geboren of gestorven zijn.

Het is dichter Camões die de spits afbijt van de festiviteiten deze maand. Door de eeuwen heen groeide zijn boek “Os Lusíadas” (De Lusiaden) uit tot het nationale epos, en werd de herdenking aan zijn sterfdag op 10 juni 1580 synoniem voor Portugese identiteit en trots. In die mate zelfs dat 10 juni uiteindelijk de Nationale Feestdag is geworden. Kan een auteur zich een groter eerbetoon wensen? Misschien, indien hij de titel van de feestdag niet hoefde te delen. Sinds 1978 immers draagt de Nationale Feestdag van Portugal deze omslachtige naam: “Dia de Portugal, de Camões e das Comunidades Portuguesas.” (Dag van Portugal, Camões en de Portugese Gemeenschappen). Dat is een hele mondvol, maar op die manier eert Portugal meteen drie zaken in één dag: zijn meest gekende dichter, het volledige land, en de miljoenen Portugese emigranten overal ter wereld.

Twee vliegen in één klap

De nationale feestdag is niet meer dan een voorproefje op de Santos Populares die er meteen op volgen. Drie dagen later namelijk is het de beurt aan de heilige Antonius. Hij is de eerste ‘populaire heilige’ in de reeks en wordt op 13 juni gevierd ter nagedachtenis aan zijn sterfdag. De heilige Antonius stierf in de Italiaanse stad Padua. Daarom kennen we hem doorgaans als Antonius van Padua. Maar vraag je het aan een Portugees, dan heet hij steevast Antonius van Lissabon, naar zijn geboorteplaats. Zo wordt de heilige Antonius op 13 juni zowel in Portugal als in Italië in de bloemetjes gezet. Best treffend voor een heilige die volgens de overlevering bij het bilocatie-mirakel op deze twee plaatsen tegelijk aanwezig was.

Een klap van Cupido

De heilige Antonius is voor de Portugese hoofdstad meer dan een beroemde Lisboeta (inwoner van Lissabon). Hij wordt er vaak beschouwd als de “Cupido” van de stad. Die ongeschreven rol vindt zijn oorsprong in een volksverhaal waarin hij een jonge vrouw zou hebben geholpen haar toekomstige echtgenoot te vinden. Volgens de overlevering bad de jonge vrouw herhaaldelijk tot de heilige Antonius om een huwelijkskandidaat, zonder resultaat. Uit frustratie wierp ze het heiligenbeeld uit het raam. Nog vóór het op de grond brak, raakte het een nietsvermoedende voorbijganger op het hoofd. Toen de vrouw naar buiten snelde om te zien wat ze had aangericht, ontmoette zij – jawel – haar toekomstige echtgenoot. (Onder andere) daarom is zijn feestdag ook vandaag nog een populaire huwelijksdag. Jaarlijks selecteert de stad Lissabon 16 koppels voor de zogenaamde Casamentos de Santo António (huwelijken van de heilige Antonius): het meest romantische onderdeel van de feesten. Het huwelijk van deze bruidsparen wordt gefinancierd door de stad als eerbetoon aan de heilige Antonius. Geen wonder dat hij misschien wel de meest geliefde heilige van Portugal is.

Een tik van de hamer

In Porto gaat het er tijdens de Festas Populares minder romantisch aan toe. Althans, dat zou je vermoeden, wanneer je tijdens de nacht van 23 op 24 juni met een plastic hamer op je hoofd wordt geslagen. Maar schijn bedriegt. Wie op São João een speelse tik van de hamer krijgt, mag volgens de traditie rekenen op geluk in de liefde en daarbuiten. Het is een bijzonder ritueel, waarbij de link met de hoofdrolspeler ver weg lijkt. Tijdens de feesten van São João wordt immers de geboorte van São João Baptista gevierd. In het Nederlands kennen we hem als Johannes de Doper: de prediker die volgens de christelijke traditie Jezus doopte in de rivier. In Porto, waar de Douro-rivier als een levensader door de stad stroomt, groeide zijn verering uit tot een levendige volkscultus. Dat zijn feestdag vrijwel samenvalt met de zomerzonnewende is vermoedelijk geen toeval en verklaart waarom lokale heidense vruchtbaarheidsrituelen zich met de latere christelijke traditie hebben vermengd. Het resultaat is een speels en kleurrijk volksfeest, waarin traditie en bijgeloof hand in hand gaan.

De laatsten zullen de eersten zijn

Terwijl Lissabon een maand lang in het teken staat van Santo António, en Porto en Braga zich vooral wijden aan São João, is in de kustgemeenten São Pedro de grote favoriet van de Santos Populares.

Petrus, of Sint-Pieter, was binnen de christelijke traditie één van de twaalf apostelen van Jezus en visser van beroep. Die combinatie heeft hem in Portugal een belangrijke rol opgeleverd: beschermheilige van de vissers en de zee. Geen lichte taak, want de Atlantische Oceaan voor de Portugese kust kan behoorlijk tekeergaan.

São Pedro wordt officieel op 29 juni gevierd. Dat betekent dat Sint-Pieter de sleutel draagt tot het einde van de Festas Populares, al is “eindigen” een relatief begrip. In Póvoa de Varzim bijvoorbeeld duren de festiviteiten van São Pedro maar liefst elf dagen. Zo vormen ze het perfecte begin voor de volgende feestronde: de zomerfestivals en middeleeuwse spektakels. Maar daarover later meer. Eerst even bekijken aan welke heilige ik mijn verjaardag zal wijden.

Marilyn Bultinck woont sinds 2023 in Viana do Castelo. Ze organiseert en begeleidt reizen, en werkt als gids in Portugal en Zuid-Europa. Naast haar activiteiten binnen de toeristische sector, is ze werkzaam als auteur. Meer informatie vind je op haar website en/of social media kanalen.