Met amper 10.000 inwoners is Fátima verrassend klein voor een stad met grote faam. Fátima ligt in het centrum van Portugal, ongeveer 120 km ten noordoosten van Lissabon, en is één van de meest mystieke plaatsen van het land. Miljoenen toeristen bezoeken het heiligdom het hele jaar door, maar op bepaalde dagen bereikt het bezoekersaantal een opmerkelijke piek, bijvoorbeeld op 13 mei: voor velen de belangrijkste dag van het jaar in Fátima.
Het Lourdes van Portugal
“Dit is mijn eerste reis ooit buiten de Verenigde Staten”, vertelde de 67-jarige Dana me tijdens onze stadswandeling in Porto. “Toen ik hoorde over deze reis naar Portugal, was ik vastberaden mee te gaan. Fátima bezoeken was voor mij een kinderdroom die uitkwam.” Samen met Lourdes, behoort Fátima tot de twee belangrijkste Mariabedevaartsoorden van Europa. Toch verbaasde het me dat dit Portugese bedevaartsoord gekend was tot aan de andere kant van de oceaan. Ondanks mijn katholieke opvoeding in België, had ik als kind nog nooit over Fátima gehoord. Het was pas tijdens mijn opleiding in Portugal, dat ik de mystiek rond deze plek werkelijk leerde kennen, appreciëren en… beleven.
De dansende zon
Fátima is niet zomaar een bedevaartsoord. Het is een plaats die voor veel mensen een eigen betekenis draagt, omdat het verhaal ervan uit verschillende lagen bestaat. Dat de Maagd Maria aan drie herderskinderen zou zijn verschenen met een boodschap van bekering, gebed en vrede, wordt algemeen erkend binnen de katholieke traditie. Maar de zogenaamde “geheimen van Fátima” die tijdens de verschijningen zouden zijn onthuld, zijn al meer dan honderd jaar onderwerp van religieuze studie en reflectie. De interpretaties van die “geheimen” zijn misschien wel even legio als de redenen waarom het heiligdom wordt bezocht.
Ook de mystieke gebeurtenissen die het bedevaartsoord zijn faam hebben gegeven, zijn talrijk. Het verhaal van Fatima telt maar liefst drie engelenverschijningen, zes Mariaverschijningen, meerdere voorspellingen, boodschappen en visioenen, en zelfs een zonnewonder. Volgens de overlevering zouden meer dan 40.000 aanwezigen de zon hebben zien “dansen” tijdens dit mirakel. Het zonnewonder zou hebben plaatsgevonden tijdens de laatste Mariaverschijning op 13 oktober 1917, exact zes maanden na de eerste Mariaverschijning op 13 mei van datzelfde jaar. Het is daarom dat Fátima op 13 mei jaarlijks overspoeld wordt door bezoekers.
De Portugese paradox
De enige van de drie herderskinderen die de volwassen leeftijd bereikte, was Lúcia dos Santos. De verschijningen hebben zo’n grote impact gehad op haar leven, dat zij meer dan de helft van haar verdere bestaan heeft gewijd aan religie en gebed in een slotklooster. Ook op de Portugese samenleving hebben de verschijningen een bijzondere stempel gedrukt. In 2017 werden de twee jongste herderskinderen – Francisco en Jacinta Marto – officieel heilig verklaard door Paus Franciscus. Sindsdien is het land dus twee heiligen rijker. Verder draagt een aanzienlijk deel van de vrouwelijke bevolking in Portugal de naam “Maria de Fátima”, kortweg Fátima voor de vrienden. Voor veel Portugezen is dit vandaag de dag een van de meest typische katholieke vrouwennamen van het land. In werkelijkheid echter, schuilt hierin misschien wel een van de meest opmerkelijke paradoxen van Portugal (of een van de grootste toevalstreffers binnen de Mariaverschijningen): het beroemdste katholieke heiligdom van Portugal heeft een naam met islamitische oorsprong.
Wie was Fátima?
Fátima was de jongste dochter van de profeet Mohammed. Al kort na haar overlijden in de 7e eeuw, groeide haar naam uit tot een van de populairste vrouwennamen van de islamitische wereld. Toen de Moren een eeuw later in Portugal aankwamen, (zie de moren in de Algarve), brachten zij niet alleen hun islamitische religie mee, maar ook een paar oogverblindende prinsessen. Zo gebeurde het – volgens de legende – dat een katholieke, Portugese ridder zijn hart verloor aan een Moorse prinses met de naam Fátima. Om te kunnen trouwen met de katholieke ridder besloot Prinses Fátima zich tot het christendom te bekeren. Als ultiem liefdesgebaar zou de Portugese ridder vervolgens een stuk land naar haar hebben vernoemd.
Het is precies op die plek dat, eeuwen later, dagelijks duizenden mensen samenkomen in gebed en geloof. Het idee dat een kernfiguur uit het christendom wordt vereerd op een plek die de naam draagt van een belangrijke vrouw uit de islamitische traditie, helpt begrijpen waarom Fátima niet alleen katholieke gelovigen aantrekt. Voor velen is het een plek die religieuze grenzen overschrijdt, en waar religie, geschiedenis en spiritualiteit elkaar op bijzondere wijze raken. Je zou overigens ook versteld staan van het aantal niet-gelovige sympathisanten die een omweg maakt om stiekem een kaarsje te branden in Fátima.
De kogel in de kroon
Ook paus Johannes Paulus II prijkt op de lange lijst van bezoekers aan het heiligdom. En dat bezoek was meer dan een loutere “pauselijke verplichting”. Volgens sommige interpretaties zou tijdens de derde Mariaverschijning in Fátima een aanslag op een paus zijn voorspeld. Toen paus Johannes Paulus II in 1981 werd neergeschoten op het Sint-Pietersplein in Rome en de aanslag ternauwernood overleefde, geloofde hij stellig dat Onze-Lieve-Vrouw van Fátima hem daarbij had beschermd. Uit dankbaarheid schonk hij de kogel die hem bijna het leven kostte aan het bedevaartsoord van Fátima.
Deze kogel paste perfect (lees als: per-fect!) in de kroon van het Mariabeeld dat symbool staat voor het heiligdom, en is nog steeds te bezoeken in het lokale museum. Bovendien vond de pauselijke aanslag uitgerekend plaats op… 13 mei. Zou dit toeval zijn?
Marilyn Bultinck woont sinds 2023 in Viana do Castelo. Ze organiseert en begeleidt reizen, en werkt als gids in Portugal en Zuid-Europa. Naast haar activiteiten binnen de toeristische sector, is ze werkzaam als auteur. Meer informatie vind je op haar website en/of social media kanalen.
