Saudades de Portugal

De voetbalzomer bracht deze maand een derby onder de aandacht die al eeuwenlang leeft op het Iberisch Schiereiland: Portugal versus Spanje. Het is een rivaliteit die bestaat sinds de 13e eeuw. En toch worden Portugal en Spanje vaak in één adem genoemd. Geografisch gezien is dat uiteraard zeer logisch, maar in hoeverre is leven in Portugal vergelijkbaar met leven in Spanje? Met vijf jaar ervaring als Spaans inwoner en nu ruim drie jaar op Portugees grondgebied, waag ik me hieronder aan een voorzichtige vergelijkende balans.

De grote buur

Zoals veel Portugezen woon ik relatief dicht bij de Spaanse grens. Die zin klinkt misschien banaal, maar je kunt hem niet zomaar omdraaien. Portugal leeft al eeuwen “in de schaduw” van zijn grote buur, waar het zowel qua oppervlakte als qua inwoneraantal ongeveer vijf keer in past. Wellicht is de gemiddelde Portugees mede daardoor vaak beter vertrouwd met de Spaanse taal en cultuur dan omgekeerd. Zo’n honderdduizend Portugezen hebben er zelfs voor gekozen om van Spanje hun nieuwe thuis te maken, terwijl het aantal Spanjaarden dat in Portugal woont relatief veel kleiner is.

Saudade en nationale trots

Die Portugese migratietendens lijkt inmiddels deel van hun DNA. Bijna iedere Portugees heeft wel ergens familie in het buitenland. Dat heeft er wellicht toe bijgedragen dat Portugezen naar mijn aanvoelen over een iets groter aanpassingsvermogen beschikken dan hun oostelijke buren. Tegelijk helpt dit mogelijk te verklaren waarom saudade (een soort mengeling van nostalgie, zoet verlangen en gemis) veel dieper in de Portugese cultuur verankerd zit.

Dat Spanjaarden minder vaak hun land verlaten, is statistisch correct. Of dat ook wijst op een grotere nationale trots, durf ik niet te beweren. Portugezen mogen dan wel zeer bescheiden zijn over hun land, tegelijkertijd zijn ze er zeer sterk aan gehecht. Dus laten we er geen doekjes om winden: de belangrijkste reden waarom Portugezen de grens oversteken is vaak heel eenvoudig te verklaren. Voor een tank benzine of een volle winkelwagen ben je goedkoper af in Spanje. Tegelijk liggen de gemiddelde lonen er ongeveer veertig procent hoger. Laat je enkel de portemonnee beslissen, dan staat het dus al snel 0-1 voor de Spaanse buur.

De maag aan het woord

Voor een uitgebreide lunch is het dan weer de moeite om de Portugese grens opnieuw over te steken. In een traditioneel Portugees restaurant krijg je nog steeds bijzonder veel waar voor je geld. Overvloed en kwaliteit zijn er de norm. Gastvrijheid in Portugal gaat nu eenmaal door de maag. Ook voor het avondmaal geef ik de voorkeur aan Portugal. Niet per se om het eten zelf – want wat gaat er nu boven een heerlijke paella? – maar omdat mijn maag meer sympathie heeft voor de Portugese etenstijden.

In Spanje spreek je om tien uur ‘s avonds af voor tapas in het barretje op het plein, samen met eender wie er op dat moment ook zin in heeft. In Portugal word je om acht uur ‘s avonds bij vrienden thuis verwacht voor een maaltijd die speciaal voor jou werd klaargemaakt. Dus niet alleen de klok, maar ook de dynamiek verschilt. Misschien zegt het genoeg dat ik het thuisadres van bijna al mijn Portugese vrienden ken, terwijl ik van mijn Spaanse vrienden vooral de weg naar hun favoriete (tapas)bar weet.

Vrienden voor het leven

Over vrienden maken gesproken, ook daar merk ik een verschil. Portugezen lijken op het eerste gezicht gereserveerder dan Spanjaarden. Waar een Spanjaard in eigen land doorgaans moeiteloos een gesprek aanknoopt met eender welke toevallige voorbijganger, lijkt een Portugees zich er meer van bewust dat niet iedereen op zo’n spontane toenadering zit te wachten. Verwar die terughoudendheid echter niet met geslotenheid! Portugezen zijn naar mijn ervaring bijzonder sociaal, spontaan en openhartig, maar lijken eerst af te tasten of hun spontaniteit niet als ‘sociaal invasief’ overkomt. Voor wie van nature schuchter is, kan een eerste contact in Portugal daardoor net iets lastiger zijn dan in Spanje.

Don Juan in Portugal?

Ook single vrouwen in Portugal zullen die gereserveerdheid misschien merken. Terwijl Don Juan de Spaanse vrouwen gretig het hof maakte, namen de Minho-vrouwen (uit Noord-Portugal) naald en draad ter hand om zélf de eerste stap te zetten. Met een zelfgemaakte lenço dos namorados (liefdeszakdoek) verklaarden zij destijds hun liefde aan een man, in plaats van andersom. Als je ’t mij vraagt, lijkt die dynamiek tot op vandaag niet volledig verdwenen.

Maar laat dat je vooral niet ontmoedigen! Dat makkelijke, losse eerste contact in Spanje blijft vaak even makkelijk aan de oppervlakte zweven. Wie een Portugees tot vriend maakt, zal daarentegen snel ontdekken wat saudade werkelijk betekent: een gevoel van bijzondere verbondenheid. “Saudades tuas” (wat zoiets betekent als ‘ik mis je’) is dan ook een van de mooiste Portugese zinnetjes die je kunt ontvangen.

Over Spaanse siësta en Portugese prioriteiten

Wil je graag met je Spaanse vrienden op stap? Hou er dan rekening mee dat het gezelschap wellicht niet in één auto past. Voor een dagje naar het strand, nodig je al snel twintig anderen uit, want ‘hoe meer zielen, hoe meer vreugd’ lijkt wel het ongeschreven Spaanse motto. Mag de sfeer wat rustiger zijn? Dan voel je je wellicht sneller thuis op een Portugees strand. Ook als nachtrust hoog op je prioriteitenlijstje staat, ben je met Portugese buren doorgaans beter af.

Toch moet ik hier een belangrijke nuance maken. Wil je tussen 14u en 17u graag wat rust? Dan is Spanje wel degelijk de betere keuze. Vergeet siësta als je in Portugal woont! De middagpauze tussen 13u en 14u is er heilig, maar daarna wordt er ijverig doorgewerkt. Vaak zelfs in een tweede job. En je kunt er bijna van op aan dat beide jobs ook nog eens goed én met de glimlach worden gedaan.

Ons kleine geheim

Wellicht zouden we nog uren kunnen doorgaan over de subtiele en minder subtiele verschillen tussen het leven in Spanje en Portugal, dus sluit ik graag af met iets wat me misschien nog het meest heeft verrast. Kort nadat ik naar Noord-Portugal verhuisde, ontdekte ik dat de regionale verschillen binnen Spanje misschien wel groter zijn dan die over de nationale landsgrens heen. Zo krijg ik steeds meer de indruk dat Galicië – de Spaanse regio net boven Portugal – veel meer op Portugal lijkt dan op het zuid-Spaanse Andalusië, waar ik heb gewoond. Al maak ik me met die uitspraak aan beide kanten van de grens vermoedelijk niet zo populair…

En wat die derby betreft: nauwelijks was Portugal uitgeschakeld door de Spaanse vijand, of ik kreeg al de vraag: “Zullen we vrijdag dan voor Spanje supporteren?” Maar laten we ook dat vooral onder ons houden.

Marilyn Bultinck woont sinds 2023 in Viana do Castelo. Ze organiseert en begeleidt reizen, en werkt als gids in Portugal en Zuid-Europa. Naast haar activiteiten binnen de toeristische sector, is ze werkzaam als auteur. Meer informatie vind je op haar website en/of social media kanalen.