Portugal staat bekend om zijn indrukwekkende paleizen, kloosters en kerken, maar het land heeft ook liefhebbers van moderne architectuur veel te bieden. Wie verder kijkt dan de historische gevels, ontdekt een eigentijdse bouwcultuur van internationaal niveau. Met wereldberoemde architecten als Álvaro Siza en Eduardo Souto de Moura speelt Portugal een toonaangevende rol binnen de moderne architectuur. Vandaag richten we onze blik op de hoofdstad Lissabon, waar oud en nieuw op fascinerende wijze samenkomen.
EDP Sede II
Het EDP Sede II in Lissabon is een van de meest opvallende voorbeelden van hedendaagse architectuur in de stad. Het gebouw vormt een krachtig contrast met het historische stadsbeeld en laat zien hoe modern design zich kan verhouden tot een eeuwenoude context. Het gebouw is ontworpen door de Chileense architect Alejandro Aravena. Zijn aanpak staat bekend om een combinatie van sociale betrokkenheid, functionaliteit en sterke, sculpturale vormen. Voor EDP ontwierp hij geen standaard kantoorgebouw, maar een architectonisch statement dat de identiteit van een energiebedrijf vertaalt naar massa, structuur en materiaalgebruik. Kenmerkend zijn de grote uitkragende elementen (cantilevers), diepe schaduwen en het spel tussen massieve gesloten vlakken en open ruimtes. Hierdoor verandert het gebouw voortdurend met het licht van de dag.
EDP Headquarters
Het EDP Headquarters in Lissabon (ook wel Sede EDP I) is een van de meest verfijnde voorbeelden van hedendaagse Portugese architectuur. In tegenstelling tot het meer expressieve EDP Sede II, straalt dit gebouw rust, precisie en subtiliteit uit – typisch voor de stijl van de architecten. Het gebouw werd ontworpen door het Portugese bureau Aires Mateus en voltooid in 2015. Hun werk staat bekend om minimalisme, het gebruik van licht als bouwmateriaal en een bijna monolithische vormentaal. Voor EDP wilden zij geen iconisch “object” maken, maar een gebouw dat zich verweeft met de stad en het landschap van de Taag. Het spel van licht en schaduw is essentieel in het werk van Aires Mateus en geeft het gebouw een bijna abstract karakter.
Museum MAAT
Het MAAT – Museum of Art, Architecture and Technology is een van de meest iconische voorbeelden van hedendaagse architectuur in Lissabon. Het gebouw ligt aan de oever van de Taag in Belém en vormt een fascinerende combinatie van sculpturale vormgeving, publieke ruimte en technologische innovatie. Het nieuwe MAAT-gebouw werd ontworpen door Amanda Levete en haar bureau AL_A, en geopend in 2016. Het museum maakt deel uit van een groter complex dat ook de historische energiecentrale Central Tejo omvat, waardoor oud en nieuw letterlijk met elkaar verbonden worden. Het concept draait om het samenbrengen van kunst, architectuur en technologie, niet alleen in de tentoonstellingen, maar ook in het gebouw zelf als ruimtelijke ervaring. Wat vooral opvalt is de vloeiende, organische vorm.
Pavilhão de Portugal
Het Pavilhão de Portugal is een van de meest iconische bouwwerken van het moderne Lissabon en geldt als een meesterwerk van de Portugese architect Álvaro Siza Vieira. Ontworpen voor de wereldtentoonstelling Expo ’98, combineert het paviljoen technische innovatie met een bijna poëtische eenvoud.
Siza ontwierp het paviljoen als een nationale representatie van Portugal, maar zonder bombast. In plaats van spektakel koos hij voor eenvoud en helderheid, een sterke relatie met de publieke ruimte en een subtiele verwijzing naar Portugese bouwtradities. Het resultaat is een gebouw dat tegelijk monumentaal en ingetogen aanvoelt. Het meest kenmerkende element is zonder twijfel de enorme, zwevende overkapping. Deze constructie in voorgespannen beton is een technisch hoogstandje. De zware massa (ongeveer 1.400 ton) oogt verrassend licht en elegant – een typisch Siza-paradox: zwaarte die licht lijkt. Het gebouw laat zien hoe Portugal zich eind 20e eeuw wilde presenteren: modern, technisch vooruitstrevend, maar geworteld in zijn eigen cultuur.
Museu do Tesouro Real
Het Museu do Tesouro Real in Lissabon is architectonisch bijzonder omdat het geen volledig nieuw gebouw is, maar een hedendaagse toevoeging aan een historisch paleis. Juist die combinatie maakt het project interessant: modern, streng en bijna gesloten – naast de klassieke elegantie van het Palácio Nacional da Ajuda. Het museum bevindt zich in de westvleugel van het Ajuda-paleis, een deel dat lange tijd onvoltooid bleef sinds de bouw in de 18e eeuw. Met de realisatie van het museum werd deze gevel eindelijk voltooid, meer dan twee eeuwen later. De architect João Carlos dos Santos kreeg de opdracht om dit “ontbrekende stuk” toe te voegen, maar koos bewust niet voor een historische reconstructie. In plaats daarvan ontwierp hij een duidelijk hedendaagse gevel die contrasteert met het neoklassieke paleis.
Waar het paleis zich kenmerkt door symmetrie, ornament en klassieke proporties, is de uitbreiding van het museum strak en geometrisch, massief en gesloten en minimalistisch in detaillering.
Amoreiras Towers
De Amoreiras Towers (Torres das Amoreiras) behoren tot de meest herkenbare – en tegelijk meest controversiële – gebouwen van Lissabon. Ze markeren een kantelpunt in de Portugese architectuur van de late 20e eeuw en vormen een uitgesproken voorbeeld van postmodernisme. De torens werden ontworpen door de Portugese architect Tomás Taveira en gebouwd tussen circa 1980 en 1987. Ze ontstonden in een periode waarin Portugal zich na de revolutie van 1974 opnieuw positioneerde. Architectuur werd experimenteler, internationaler en minder gebonden aan traditionele vormen. De Amoreiras Towers waren daarin een van de eerste grote, gedurfde projecten. De drie torens vormen samen een compositie met een opvallend silhouet, waarbij vooral de bovenkanten – vaak vergeleken met middeleeuwse helmen – het beeld bepalen. De Amoreiras Towers zijn een architectonische provocatie in steen en glas; een uitgesproken postmodern gebaar dat Lissabon voorgoed uit zijn traditionele comfortzone haalde.
Gare do Oriente
Dit station is een van de meest indrukwekkende staaltjes van moderne infrastructuurarchitectuur in Europa. Ontworpen door de Spaanse architect Santiago Calatrava en geopend voor de Expo ’98, is het veel meer dan een station: het is een architectonisch landschap van licht, beweging en structuur. Het station werd gebouwd op een voormalige industriële zone en speelde een sleutelrol in de transformatie van het huidige Parque das Nações. Het meest iconische element is het dak boven de perrons; opgebouwd uit een repetitief netwerk van stalen ribben, gedragen door kolommen die lijken op boomstammen, het vormt een soort transparant bladerdak. Deze structuur wordt vaak omschreven als een “bos” of zelfs een moderne kathedraal. Het laat overvloedig daglicht binnen en creëert een lichte, bijna gewichtloze sfeer. Bij opening was het zelfs het grootste intermodale station van Portugal en werd het bekroond met een belangrijke internationale prijs.
Champalimaud Centre for the Unknown
Dit is een van de meest opvallende voorbeelden van hedendaagse Portugese architectuur, waar wetenschap, landschap en symboliek samensmelten tot één krachtig geheel. Het centrum werd ontworpen door de Indiase architect Charles Correa en geopend in 2010. Zijn uitgangspunt was helder: architectuur moest hier méér zijn dan een functioneel gebouw – het moest een ervaring, een symbool en zelfs een vorm van therapie worden. De locatie in Belém, aan de monding van de Taag, is essentieel voor het ontwerp. Dit is de plek vanwaar Portugese ontdekkingsreizigers zoals Vasco da Gama vertrokken naar het onbekende. Die historische lading vertaalt zich architectonisch in een ceremoniële route richting de oceaan, een langzaam stijgend plein dat het uitzicht onthult en een eindpunt met monumentale vormen en water, als metafoor voor “het onbekende”. Het gebouw zelf wordt zo een hedendaagse interpretatie van ontdekkingsdrang, maar dan gericht op wetenschap. Het complex bestaat uit twee hoofdvolumes, verbonden door een elegante glazen brug.
Universidade NOVA de Lisboa
De Universidade NOVA de Lisboa laat zich architectonisch niet vangen in één iconisch gebouw. In plaats daarvan vormt het een netwerk van campussen, verspreid over Lissabon en omgeving, waarin verschillende tijdslagen en architectonische benaderingen samenkomen. Juist die fragmentatie maakt NOVA interessant: het is een universiteit die zich architectonisch voortdurend opnieuw uitvindt. Sinds de oprichting in 1973 ontwikkelde NOVA zich niet rond één centraal masterplan, maar via autonome faculteiten op verschillende locaties. De belangrijkste campus ligt in Campolide, aan de rand van het centrum van Lissabon. Hier komt de architectonische gelaagdheid het duidelijkst naar voren. Het rectoraatsgebouw, gelegen op deze campus ontving in 2002 de Valmor-prijs. Ook dit gebouw (net als het EDP Headquarters) is ontworpen door het bureau Aires Mateus e Associados. Hier zie je typisch Portugese hedendaagse architectuur: sober, tactiel en bijna monastiek.
Palácio da Justiça
Het Palácio da Justiça de Lisboa vormt een fascinerend keerpunt in de Portugese architectuur: waar veel gerechtshoven traditioneel monumentaliteit en klassieke vormen benadrukken, kiest dit complex juist voor een uitgesproken moderne en bijna experimentele benadering. Het gebouw werd ontworpen door de Portugese architecten Januário Godinho en João Andresen en gerealiseerd tussen circa 1962 en 1970. Het maakte deel uit van een ambitieus plan voor een groot “Forum de Justiça”: een volledig gerechtelijk centrum rond een centraal plein. Slechts een deel van dit plan werd uiteindelijk uitgevoerd, maar de opzet blijft leesbaar in de ruimtelijke structuur. Waar oudere gerechtspaleizen vaak neoklassiek en ceremonieel zijn (denk aan zuilen, symmetrie en ornament), breekt dit gebouw radicaal met die traditie. Het complex wordt gekenmerkt door een krachtige, bijna sculpturale opbouw: grote, massieve volumes, strakke geometrie met herhalende vormen (vierkanten, cirkels, rasterstructuren), een duidelijke horizontale en verticale ritmiek. De architectuur is streng en abstract, maar tegelijk zorgvuldig geproportioneerd – een spel van massa, leegte en ritme.
Wat is jouw favoriete moderne bouwwerk in Portugal?!
