De universiteit van Coimbra

In de oudste universiteit van Portugal barst het van de bijzondere verhalen. Waarom leeft er een vleermuisfamilie in de oude bibliotheek? Hoe kom je bij de rij boeken op de bovenste plank? Hoe lang moest je als student de gevangenis in als je een boek had beschadigd? Waarom zie hier tegels met Nederlandse gebouwen? Deze en veel meer vragen kreeg ik onlangs beantwoord toen ik met een gids een bezoek bracht aan de oude gebouwen van de universiteit van Coimbra.

De stad Coimbra was in de vroege middeleeuwen een tijd lang de hoofdstad van Portugal. In 1290 besloot koning Dinis dat er een universiteit moest komen in de hoofdstad van zijn rijk. Toen de hoofdstad in de drie eeuwen die volgden een aantal maal werd verplaatst naar Lissabon, verhuisde de universiteit mee. Dit stopte in 1537, toen koning João III Coimbra definitief als de Portugese universiteitsstad aanwees.

De universiteit is tot op de dag van vandaag nog altijd in gebruik. Inmiddels zijn het echter niet alleen meer gebouwen uit de zestiende en zeventiende eeuw die tot de universiteit behoren. De bovenstad van Coimbra werd in de jaren veertig van de twintigste eeuw gerenoveerd en daarmee werd een groot aantal oude gebouwen vernietigd. De stempel van het dictatoriale regime van Salazar schijnt door in de nieuwe universiteitsgebouwen. Als je aan komt rijden of lopen lijkt het daarom eerst meer een betonstad dan een prachtige bezienswaardigheid. Totdat je door de Porta Férrea loopt…

Porta Férrea

Als je de oude universiteit van Coimbra binnen wilt zal je door de Porta Férrea moeten lopen. De ‘IJzeren Poort’ is rijk gedecoreerd met aan weerszijden standbeelden van de twee Portugese koningen die zeer belangrijk waren voor de universiteit, koning Dinis en koning João III.

Het mooiste, als je het mij vraagt, is echter de afbeelding van Sapiência, oftewel Minerva, ingelegd in de stoep voor de poort, met het typische calçada portuguesa. Deze Romeinse godin vertegenwoordigt de wijsdom en is het symbool van de universiteit van Coimbra.

Loop je over Minerva, door de Porta Férrea, dan kom je op het grote plein met uitzicht op de rivier Mondego. Je ziet het standbeeld van koning João III, een klokkentoren en verschillende prachtige gebouwen met fraaie portalen en een zuilengang.

Minerva

Bibliotheca Joanina

Het pronkstuk van de universiteit van Coimbra is de Joanina bibliotheek. Genoemd naar de koning die opdracht gaf voor de bouw, koning João V, is dit de plek waar rond de zestigduizend boeken staan verzameld. De meeste zijn ouder dan de achttiende eeuw en in het Latijn geschreven. Zo staat hier een exemplaar van het Portugese meesterwerk ‘Os Lusíadas’ van Camões uit 1572. Je kan als particulier gewoon een boek uit deze bibliotheek ‘lenen’, dat wil zeggen inkijken op locatie. Niet mee naar huis nemen natuurlijk.

Mijn gids vertelt me dat om al deze eeuwenoude boeken in goede staat te houden, problemen met vocht, hoge temperatuur en ongedierte voorkomen moeten worden. De dikke muren van de bibliotheek reguleren de temperatuur. De deur en boogvorm houden vochtproblemen buiten. En het ongedierte, vooral de mot, wordt bestreden door een vleermuizenfamilie! Deze beestjes leven in de loze ruimtes achter de duizenden boeken en eten het ongedierte. Drie jaar geleden werd nog een laatste jong geboren. Ik zie de vleermuizen natuurlijk niet, maar het is een bijzonder idee dat deze beestjes ergens hangen te slapen, terwijl ik hier rondwandel.

Biblioteca Joanina

Naast de boeken zie je prachtige plafonds, bewerkt hout, beschilderde pilaren en volop goudwerk rond het enorme schilderij van koning João V. Veel van de rijkdommen in deze bibliotheek zijn te danken aan de Portugese koloniën, zoals het goud uit Brazilië. De gids vraagt me hoe ik denk dat de bovenste boekenplanken bereikt kunnen worden. Tja, geen idee, met een trap of iets waarschijnlijk. Inderdaad, het kan met een trap en die blijken te zijn verstopt in openingen in de boekenkast. Als je goed kijkt zie je inderdaad smalle gleuven aan de randen van een kast, waar je een ingebouwde trap uit kan trekken.

Prisão Académica

Twee verdiepingen onder de bibliotheek bevindt zich de academische gevangenis. Hier werden “criminele” studenten, professoren en medewerkers in opgesloten als zij de academische wet hadden overtreden. De reguliere wet en rechtbank waren namelijk niet geldig voor hen. De kamers zien er niet per se beangstigend uit. Ze zijn best ruim, vind ik. Er werden tot ongeveer vijftien mannen per keer in opgesloten, legt de gids uit. Oké, dan is het misschien wel wat krap… Ik zeg mannen, want er waren tot 1856 geen vrouwen op deze universiteit en de academische wet werd in 1834 afgeschaft.

Als je als student een boek had gestolen of beschadigd, een vechtpartij had veroorzaakt om bijvoorbeeld een vrouw, dan ging je hier een maand de cel in. Alleen buiten de colleges trouwens, want als je les had werd je naar de collegezaal gebracht. Had je een politieke, religieuze of ideologische misdaad begaan dan was je slechter af. Daarvoor was er een speciale kleine cel, waarin je in het pikkedonker zat.

Prisão Académica

Capela de São Miguel

Terug boven de grond bezoek ik de Capela de São Miguel. In de hal voor de ingang van de kapel zie je bijzondere azulejos met roze beschilderingen. De gids vertelt dat in de tijd van de Spaanse koning Filips I en II, zowel Portugal als Nederland bezet waren en dus tijdelijk tot hetzelfde rijk behoorden. Dit bracht de tegelkunst uit Delft naar Coimbra en dus zie je op deze tegels daken die je in Portugal helemaal niet tegenkomt, maar wel in Noord-Europa.

De kapel zelf is ook bedekt met tegels, maar dan met de traditionele blauw-witte uit de zeventiende eeuw. Het is hier dringen geblazen tussen alle mensen die foto’s willen nemen van het altaar en het orgel. Omdat de kapel steeds uitgebreid moest worden om de toename van mensen aan te kunnen, zie je hier een mix van verschillende stijlen.

Capela de São Miguel

Sala dos Capelos

We wandelen buiten langs de klokkentoren en door de zuilengang, op weg naar de Sala dos Capelos. In deze zaal werden vele belangrijke historische ceremonies gehouden. De Portugese koningen hielden hier hun vergaderingen en het document waarbij de Portugese natie werd uitgeroepen door Afonso Henriques werd hier opgesteld. Het heeft een plafond met beschilderde, houten panelen en aan de muren hangen de schilderijen van alle Portugese koningen, behalve die van de Spaanse Filipsen.

Nu wij hier zijn is er ook iets belangrijks gaande, een PhD kandidaat verdedigt hier zijn proefschrift. Door de ramen op de bovenverdieping zien we hoe de man in het midden van de zaal zit. Voor hem zit de jury, aan de rand van de zaal en op een hoger gelegen deel. De ogen van de kandidaat liggen daardoor op voethoogte van de jury, om maar aan te geven dat hij nog niet tot hun niveau is toegetreden. Aan het hoofd van de zaal, op de belangrijke groene stoel, zit de president van de jury. Het contrast van de Macbook op zijn schoot en de historische setting van deze zaal is enorm.

Sala dos Capelos

Sala dos Archeiros, Sala Amarela, Sala Azul

Naast de Sala dos Capelos liggen drie andere belangrijke ceremoniële zalen, de wapenzaal, de gele zaal en de blauwe zaal. In de wapenzaal kom je opnieuw tegels tegen die beïnvloed zijn door de Nederlandse tegelkunst. Ze zijn echter wel gemaakt in Lissabon, in de bekende Fábrica do Rato. De gele zaal draagt natuurlijk deze naam door het gele zijde aan de muren. In de blauwe zaal zie je de schilderijen van vele rectoren van de universiteit. Vroeger koos de koning de rector en vaak koos hij iemand die tot de geestelijkheid behoorde. Tegenwoordig is het een verkiezing, waarbij ook niet-Portugezen kunnen deelnemen. Hoewel er internationale sollicitanten geweest zijn, is het tot op heden nog altijd een Portugees verkozen.

Coimbra

Tenslotte

Ik sluit mijn bezoek aan de universiteit van Coimbra af door te genieten van het uitzicht vanaf een balkonnetje aan het einde van de gang. Het kijkt uit over de daken van de stad en de rivier de Mondego. Wil je ook van de universiteit genieten? Dan raad ik je zeker een bezoek met een gids aan. Je krijgt er zoveel leuke achtergrondinformatie bij. Ik vond het daardoor veel leuker dan mijn eerdere bezoek zonder gids. Je kan de universiteit iedere dag bezoek tussen negen en half zes. In de zomermaanden zelfs wat langer nog. Je koopt de kaartjes in het gebouw buiten de Porta Férrea. Voor meer informatie kijk je op deze website.