Gratis in Lissabon: azulejos

Hoe goedkoper hoe beter vinden wij Nederlanders toch? Dan is het goed te weten dat je in Lissabon volop van kunst kunt genieten zonder er een cent voor te betalen. Je moet alleen even weten waar je moet zijn. En dat vertellen wij je! In de serie “Gratis kunst in Lissabon” krijg je iedere week een nieuwe tip! Vandaag: de mooiste azulejos.

Eerder in deze serie zag je dat de metrostations van Lissabon je geheel gratis de moderne technieken en toepassingen rond de azulejo tonen.  Maar natuurlijk kun je in Lissabon ook volop én gratis genieten van de traditionele azulejos. Je vindt ze op de façades van huizen, in restaurants, in kerken en in kloosters. Vandaag nemen we je mee op een route door de stad langs de mooiste azulejos.

We beginnen op het Largo Intendente, waar je de prachtige gevel van tegelmakerij Fábrica Viúva Lamego vindt. Dit is ons uitgangspunt, omdat in deze fabriek talloze tegels werden geproduceerd, die nu nog de stad sieren. Zowel de traditionele tegels als de moderne tegels in de metrostations. De fabriek werd in 1849 opgericht door António da Costa Lamego. In 1865 werden de kleurrijke tegels aangebracht op de gevel, die verwijzen naar de handel van Portugal met Azië, zoals te zien is op de foto. Als je de fabriek bekijkt vanaf de Avenida Almirante Reis zie je een heel andere gevel met blauw-witte tegels, die bloemmotieven vormen.

Fábrica Viúva Lamego

Even ten zuiden van Intendente vind je het huis op de Rua da Senhora do Monte 38, dat van top tot teen is bedekt met blauw witte tegels. Het zijn vooral geometrische vormen die je ziet, maar boven de deuren zie je ook een strook met barokke elementen.

Nog verder zuidelijk, vlakbij het Panteão Nacional, vind je het huis op het Campo de Santa Clara 124. Deze is misschien wel de mooiste van alle azulejo façades. De prachtige geel-blauwe tegels (zie foto links) die als kozijnen van de hoge ramen lijken, zijn het werk van Luís Ferreira, bijnaam “Ferreira dos Tabuletas”, van de Fábrica Viúva Lamego. Hij schilderde de tegels, met bijvoorbeeld medaillons met bustes, rond 1860. Zijn doel was het te doen laten lijken alsof er echt marmer was gebruikt.

Ferreira dos Tabuletas

Als je in deze buurt bent, kun je de wijk Alfama doorkruisen en de mooiste azulejo panelen tegenkomen. Kijk maar eens op de muren van de Igreja de São Miguel. Verder in de Rua de São Miguel, op nummer 12, vind je nog meer. Loop door naar de Beco das Cruzes 2, waar je een paneel boven de deur ziet. Aan de achterkant van de Igreja de Santo Estevão vind je opnieuw een blauw-wit paneel. Een heel mooi paneel uit 1749 (!)zie je in de Rua dos Remédios 145. Als je je voor dit huis omdraait en de traptreden naar beneden neemt (de Escadinhas dos Remédios) kom je nog meer tegen. Ga dan verder in de richting van het Fado museum. Hier bevindt zich een klein pleintje, het Largo do Chafariz de Dentro, waar een sterk beschadigd paneel de muur siert (zie foto hierboven rechts). Het laatste voorbeeld vind je in de Beco do Arco Escuro, vlakbij de Rua dos Bacalhoeiros, Stop hier meteen voor een mooie azulejo winkel, de Loja dos Descobrimentos (Rua dos Bacalhoeiros, 14 B in Alfama), waar je ook de tegels live beschilderd kunt zien worden.

In de wijk Chiado, in de binnnenstad van Lissabon, vind je op het Largo Rafael Bordalo Pinheiro het rijk gedecoreerde Casa do Ferreira das Tabuletas. Ook hier was Luís Ferreira, uiteindelijk artistiek directeur van de hierboven genoemde Fábrica Viúva Lamego, verantwoordelijk voor de tegelpanelen op dit pand, die je op de foto hieronder ziet. Het werd in 1864 gebouwd in opdracht van Manuel Moreira Garcia, de eigenaar van de Cervejaria Trindade. Later woonde in dit pand de bekende Portugese kunstenaar Rafael Bordalo Pinheiro, die hier overleed. De hoofdzakelijk geel-oranje tegelpanelen laten zes allegorische figuren zien, die Aarde, Handel, Water, Industrie, Wetenschap en Landbouw symboliseren. Bovenaan zie je een ster met daarin een oog, dat symbool staat voor de schepper van het universum.

Casa do Ferreira das Tabuletas

In de wijk Lapa, ten westen van het centrum van Lissabon, in de Rua do Possolo op nummer 76 vinden we het voormalige onderkomen van de Hertogen van Sabrosa. Tegenwoordig huizen de ambassades van Finland en Andorra in dit gebouw met de rijk versierde tegelpanelen in verschillende kleuren. Het geeft de indruk van bloemige kroonluchters. Soortgelijke bloemmotieven vinden we even verderop in de Rua de São Domingos 43, een huisje dat is ingeklemd tussen twee roze panden.

Als je van deze straat verder richting de rivier loopt, kom je vrijwel vanzelf op de Rua das Janelas Verdes. Op nummer 70-78 zie je dat tegels niet altijd alleen in grote panelen gebruikt worden. De smalle tegelstroken die je hier ziet werden geplaatst toen Romantiek en barok uit de mode waren geraakt en plaats hadden gemaakt voor Art Nouveau. De maker de tegels op dit gebouw uit 1905 was Viriato Silva.

Wil je live meemaken hoe de tegels beschilderd worden? In de Fábrica Sant’Anna, opgericht in 1741,  mag je meekijken met de ambachtslieden. Je kunt hier zelfs workshops volgen om zelf te leren schilderen op tegels. Van 09.30 tot 18.00 op werkdagen kun je terecht op het Calçada da Boa-Hora 96 (een stukje voor de wijk Belém).

Fábrica Sant'Anna

Eén van de allermooiste tegelpanelen in de stad heet de “Gran vista de Lisboa” (het grote uitzicht op Lissabon). Het paneel is maar liefst 23 meter lang en toont het Lissabon van vóór de grote aardbeving van 1755. Deze kun je zien in het Azulejo museum van de stad. Dit museum kun je iedere eerste zondag van de maand gratis bezoeken (Rua Madre Deus 4).