Wie door Portugal reist, kan er bijna niet omheen: azulejos. De kleurrijke keramische tegels sieren gevels van huizen, kerken, paleizen, stations en fonteinen. Soms vormen ze eenvoudige geometrische patronen, maar vaak vertellen ze complete verhalen, van religieuze scènes tot historische gebeurtenissen. De azulejo is daardoor veel meer dan een decoratieve tegel: het is een kunstvorm die diep verweven is met de Portugese geschiedenis en identiteit.
Wat zijn azulejos?
Azulejos zijn geglazuurde keramische tegels, meestal vierkant, die beschilderd zijn met decoratieve motieven of figuratieve voorstellingen. Ze worden zowel binnen als buiten toegepast en vormen vaak complete panelen of muurschilderingen van keramiek.
Het woord azulejo komt waarschijnlijk van het Arabische “al-zulayj”, wat “gepolijste steen” betekent. Dit verwijst naar de glanzende oppervlakte van de tegels. Hoewel veel mensen denken dat het woord afkomstig is van het Portugese azul (blauw), verwijst de naam dus eigenlijk naar de techniek en niet naar de kleur.
Arabische invloeden en de oorsprong
De geschiedenis van azulejos begint al in de middeleeuwen, tijdens de Moorse overheersing van het Iberisch schiereiland. Arabische ambachtslieden gebruikten keramische tegels met ingewikkelde geometrische patronen om paleizen, moskeeën en huizen te decoreren.
Deze decoratieve techniek maakte grote indruk op de Portugese elite. Toen Portugese koningen in de 15e eeuw kennismaakten met de Moorse tegelkunst in Andalusië, besloten ze deze stijl naar Portugal te halen. Vanaf dat moment begonnen azulejos langzaam hun plaats te veroveren in de Portugese architectuur. Aanvankelijk werden de tegels vooral geïmporteerd uit Spanje en waren ze vaak eenvoudig van kleur of voorzien van geometrische patronen.
De bloeiperiode van de azulejo
In de 16e en 17e eeuw ontwikkelde Portugal een eigen tegelindustrie. Kunstenaars uit onder andere Vlaanderen brachten nieuwe technieken naar Lissabon, waardoor de productie van beschilderde tegels sterk verbeterde. In deze periode veranderde ook de stijl. Waar eerder vooral abstracte patronen werden gebruikt, verschenen nu steeds vaker figuratieve voorstellingen zoals religieuze taferelen, historische gebeurtenissen, mythologische verhalen en scènes uit het dagelijks leven.
Grote kloosters, kerken en paleizen lieten complete wanden met tegeltableaus bedekken. De tegels werden daarmee een soort “keramische kroniek” die verhalen vertelde aan iedereen die ze zag.
Vanaf de 17e eeuw werd de combinatie blauw en wit steeds populairder. Deze stijl werd geïnspireerd door Chinees porselein dat via handelsroutes naar Europa kwam en door de beroemde Delftse tegels uit Nederland. De blauw-witte azulejos werden uiteindelijk hét visuele symbool van Portugal.
Van paleizen naar gewone huizen
Waar azulejos eerst vooral in religieuze gebouwen en paleizen te vinden waren, verspreidden ze zich in de 18e en 19e eeuw naar gewone woningen. Hele gevels van huizen werden bedekt met tegels, waardoor straten veranderden in kleurrijke openluchtgalerieën.
Daarbij hadden de tegels niet alleen een esthetische functie. Ze waren ook praktisch:
- ze beschermden muren tegen vocht en regen
- ze hielden gebouwen koeler tijdens warme zomers
- ze waren relatief onderhoudsvriendelijk
In steden zoals Porto en Lissabon werd de betegelde gevel daardoor bijna een standaard onderdeel van de architectuur.
Azulejos als kunst en geschiedenis
Veel azulejo-panelen hebben een duidelijke historische of symbolische betekenis. Sommige tonen religieuze scènes, terwijl andere belangrijke momenten uit de Portugese geschiedenis uitbeelden. Een beroemd voorbeeld zijn de indrukwekkende tegeltableaus in het Estação de São Bento in Porto, waar duizenden tegels historische gebeurtenissen uit Portugal tonen.
Ook kerken, zoals de Igreja do Carmo in Porto of de Igreja de São Lourenço in Almancil, zijn rijk versierd met azulejos. Zelfs paleizen en koninklijke residenties gebruiken deze tegels als belangrijke decoratieve elementen, zoals het Palácio Nacional de Sintra en het Palácio de Queluz. En ook het Palácio dos Marqueses da Fronteira mag niet ontbreken in dit rijtje van azulejo-schoonheden.
Moderne azulejos
Hoewel azulejos eeuwenoud zijn, zijn ze nog altijd een levend onderdeel van de Portugese cultuur. In de 20e eeuw kregen ze nieuwe vormen en stijlen. Zo ontwierp de kunstenares Maria Keil moderne tegelpatronen voor de metrostations van Lissabon, waarmee de traditionele kunstvorm een eigentijdse uitstraling kreeg. En ook de Portugese kunstenares Dalila Gonçalves brengt de azulejo naar het heden, met name met haar Kneaded Memory serie.
Vandaag de dag gebruiken ontwerpers en kunstenaars azulejos op allerlei nieuwe manieren: moderne kunstinstallaties, hedendaagse gevelkunst, designinterieurs en straatkunst. Projecten waarin klassieke tegels worden gecombineerd met surrealistische of grafische motieven laten zien dat deze eeuwenoude traditie zich blijft vernieuwen.
Nationaal symbool van Portugal
Inmiddels zijn azulejos uitgegroeid tot een van de meest herkenbare symbolen van Portugal. Ze vertellen verhalen over religie, handel, koloniale geschiedenis en het dagelijks leven van eeuwen geleden.
Van kleine dorpskerkjes tot grote treinstations: overal in het land vormen azulejos een visuele herinnering aan het verleden. Tegelijkertijd blijven ze ook vandaag de dag inspireren, waardoor deze unieke kunstvorm springlevend blijft. Wie Portugal bezoekt, hoeft dus niet ver te zoeken om ze te vinden. Kijk simpelweg om je heen – de kans is groot dat een muur, een gevel of een kerkportaal je een nieuw verhaal vertelt, vastgelegd in duizenden kleine tegeltjes. Het zorgt voor een fotogeniek straatbeeld. De wat oudere gebouwen pik je er zo tussen uit; er komt hier en daar nog wel eens een tegeltje naar beneden…
Historische keramische tegels, de azulejos, zijn dus belangrijk voor Portugal en onlosmakelijk verbonden met de esthetiek van de architectuur van meer dan twee eeuwen. Ze worden beschouwd als een waardevol cultuurgoed en, in hun hoogtijdagen, een onderscheidend kenmerk van de Portugese cultuur.
De taferelen die je tegenwoordig nog terugvindt op gebouwen doen oude tijden herleven. Vaak is het ook een indicatie waarvoor het gebouw ooit heeft gediend. Veel treinstations zijn versierd met hele panelen van deze wonderlijke azulejos. Het Estação de São Bento in Porto is hiervan een prachtig voorbeeld, of het Estação de Aveiro, het treinstation van Aveiro. In de metrostations van Lissabon vind je tegenwoordig een twintigste eeuwse variant op de typisch Portugese azulejo.
Het zijn maar een paar voorbeelden, maar je zult ongetwijfeld nog veel meer prachtige azulejos tegen het lijf lopen.
Wist je dat:
Portugal in de achttiende eeuw op grote schaal Delfts blauwe tegels importeerde? Deze waren dan van te voren in Nederland al beschilderd met Portugese taferelen.
Een tip voor mijn medeliefhebbers, hier kun je je hart ophalen:
Museu Nacional do Azulejo
Rua Madre Deus 4, 1900-312 Lisboa, Portugal
